Osmanlı Sarayının Yasak Meyvesi: Avokadonun Şaşırtıcı Türkiye Macerası

Osmanlı’nın Lale Devri’nde bir alim avokadoyu Türkiye’ye getirdi. Sarayda sevilen bu meyve, bir isyanla ‘yasaklandı’ ve yakıldı. İşte avokadonun 250 yıl önce bu topraklarda başlayıp biten inanılmaz hikayesi. Bu, tarihin tozlu raflarından çıkan şaşırtıcı bir serüvendir.

Lale Devri’nin Meraklı Alimi: Molla Kamil Efendi

Tarih 1688… Yanya’da, zekâsı ve öğrenme tutkusuyla parlayan bir çocuk dünyaya geldi: Molla Kamil Efendi. Ailesi onun din alimi olmasını hayal ederken, onun aklı ve kalbi pozitif bilimlerde, özellikle de doğanın sırlarında atıyordu. Bu tutkusu onu, babasından kalan mirasla önce Roma’ya, sonra da botanik ve ziraat ilimlerinin merkezi olan Paris’e götürdü.

Aldığı modern eğitimle İstanbul’a döndüğünde, yolu saraya düştü. Çalışkanlığı ve bilgisi, Lale Devri’nin ünlü sadrazamı Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’nın dikkatini çekti. Onun hayatını değiştiren olay ise 1720’de, İstanbul’un meşhur lale bahçelerini vuran gizemli bir hastalık oldu. Molla Kamil, bilimsel yöntemlerle laleleri bu hastalıktan kurtarınca, Sultan III. Ahmet tarafından “Halaskaran-ı lalezar” yani “Lale Bahçelerinin Kurtarıcısı” unvanıyla onurlandırıldı.

Sarayın Yeni Gözdesi: Timsah Armudu ve Faydaları

Bu başarısının mükâfatı, Yalova’da kendisine tahsis edilen bir araziydi. Molla Kamil burada, Avrupa’da tanışıp hayran kaldığı bir meyveyi, avokadoyu yetiştirme hayalini gerçekleştirmek için kolları sıvadı. Uzun denemeler ve melezleştirme çalışmaları sonucunda, Yalova iklimine uyum sağlayan avokado ağaçlarını yetiştirmeyi başardı.

Mahsulünü, faydalarını anlatan bir risale (küçük kitapçık) ile saraya sunduğunda, bu yeni lezzet büyük bir merak uyandırdı. Molla Kamil, risalesinde avokadoyu şu sözlerle övüyordu:

“Avokad nam bu ağaca kim timsah armudu da derler, faidesi saymakla bitmez. Sayesi hoş, bakması ala, yemişi leziz ve şifadır. Meyvesi cennet taamı olup neyle yense yakışır, ağza ferahlık mideye küşayiş verir. Yağı sürülende cilde sedefi bir nur katar. Evrakı pişirilip içilse hasat-ül kilyenin (böbrek taşı) ilacudur…”.

Sadrazam Damat İbrahim Paşa’nın davetlerinde ikram etmesiyle avokado, kısa sürede İstanbul seçkinlerinin sofralarında aranan egzotik bir lezzet haline geldi.

Patrona Halil İsyanı ve Bir Meyvenin Acı Sonu

Ne var ki, avokadonun Osmanlı sarayındaki saltanatı uzun sürmedi. 1730 yılında patlak veren Patrona Halil İsyanı, sadece Lale Devri’nin yeniliklerini değil, aynı zamanda bu devrin simgelerinden biri haline gelen Molla Kamil Efendi ve onun “timsah armudu”nu da hedef aldı. Tarihçi Erhan Afyoncu’nun belirttiği gibi, bu isyan “Lale Devri’ndeki bütün yenilikleri silip süpürmüştür.” İsyanın yıkıcı doğası, ne yazık ki avokado ağaçlarını da vurdu.

İsyancılar, Sadrazam ile birlikte Molla Kamil Efendi’yi de katlettiler. Fakat mesele bununla kalmadı. Ayaklanmaya katılan bir grup yobaz, avokadonun bir “timsah ile ağacın birleşmesinden” meydana geldiği gibi akıl dışı bir söylenti yaydı. Bu iftiranın ardından, meyvenin “mekruh” olduğuna, Müslüman bir memlekette yetiştirilmesinin ve yenmesinin caiz olmadığına dair bir fetva verildi.

Bu fetva, avokadonun ölüm fermanı oldu. Yalova’daki, büyük emeklerle yetiştirilen tüm avokado ağaçları yakılarak yok edildi.

Son Söz

Böylece, Türkiye topraklarının ilk modern tarım denemelerinden biri, cehalet ve bağnazlık ateşiyle son buldu. Bir zamanlar saray sofralarını süsleyen, şifası ve lezzetiyle övülen avokadonun bu topraklara yeniden dönebilmesi için yaklaşık 250 yıl geçmesi gerekecekti. Molla Kamil Efendi’nin hikayesi, bilginin ve yeniliğin ne kadar kırılgan olabileceğinin acı bir kanıtı olarak tarihin tozlu sayfalarında yerini aldı.

Kaynakça

• Afyoncu, Erhan. Sağlık Tarihimizden İlginç Fıkralar. Yeditepe Yayınevi, İstanbul, 2020.
• (Molla Kamil Efendi’nin avokado risalesinden yapılan alıntı, popüler tarih anlatılarında ve rivayetlerde yer alan şekliyle aktarılmıştır.)